معرفی رشته و مقاطع تحصیلی

رشته بهداشت حرفه‌ای و ایمنی کار (Occupational Health and Safety) یکی از مهم‌ترین و کاربردی‌ترین رشته‌های حوزه علوم بهداشتی است که با هدف پیشگیری از حوادث و بیماری‌های شغلی، افزایش بهره‌وری نیروی انسانی و ایجاد محیط‌های کاری ایمن و سالم پایه‌گذاری شده است.

در دنیای صنعتی امروز، نیروی انسانی بزرگ‌ترین سرمایه‌ی هر سازمان به شمار می‌رود و سلامت آن نقش تعیین‌کننده‌ای در پایداری تولید و کیفیت خدمات دارد. ازاین‌رو، حضور متخصصان بهداشت حرفه‌ای و ایمنی کار برای شناسایی، ارزیابی و کنترل عوامل زیان‌آور محیط کار (اعم از فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی، روانی و ارگونومیک) ضروری است.

این رشته پیوندی میان علوم پزشکی، مهندسی، روان‌شناسی صنعتی و مدیریت ایجاد می‌کند و متخصصان آن به عنوان حلقه ارتباطی بین نظام سلامت و صنایع عمل می‌کنند.

اهداف و ویژگی‌های این مقطع

دوره کارشناسی ارشد این رشته برای تربیت متخصصان، پژوهشگران و مدیران حرفه‌ای حوزه HSE طراحی شده است.
در این مقطع، تمرکز بر ارتقای سطح تحلیل، طراحی و مدیریت سیستم‌های ایمنی و سلامت است. دانشجویان ضمن آشنایی عمیق با مبانی بهداشت حرفه‌ای، با روش‌های نوین ارزیابی ریسک، مدل‌سازی ایمنی، مدیریت بحران، و پژوهش‌های بین‌رشته‌ای آشنا می‌شوند.

از جمله موضوعات مورد مطالعه در این مقطع می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مدل‌سازی و تحلیل ریسک با روش‌های پیشرفته (FMEA، Bowtie، ETA، FTA، FUCOM، DEMATEL و….)

• طراحی سیستم‌های مدیریت HSE مبتنی بر استانداردهای بین‌المللی (ISO 45001، ISO 14001 و…)

• بررسی ارتباط بین عوامل روانی، سازمانی و فنی با حوادث شغلی

• تحلیل داده‌های بهداشت شغلی با روش‌های آماری و فازی

• پژوهش در زمینه اثرات بلندمدت مواجهات شغلی بر سلامت کارگران

مهارت‌ها و زمینه‌های تخصصی در کارشناسی ارشد

فارغ‌التحصیلان کارشناسی ارشد توانایی انجام فعالیت‌های زیر را خواهند داشت:

• تحلیل سیستماتیک ریسک و طراحی برنامه‌های بهبود مستمر در سیستم‌های HSE

• پژوهش و توسعه روش‌های نوین کنترل و ارزیابی خطرات شغلی

• مدیریت برنامه‌های سلامت و ایمنی در صنایع بزرگ و سازمان‌های خدماتی

• طراحی دستورالعمل‌ها، چک‌لیست‌ها و سیستم‌های ممیزی ایمنی

• آموزش و مشاوره تخصصی به سازمان‌ها در زمینه‌های HSE، ارگونومی و سلامت شغلی

فرصت‌های شغلی فارغ‌التحصیلان کارشناسی ارشد

فارغ‌التحصیلان کارشناسی ارشد این رشته می‌توانند در جایگاه‌های زیر فعالیت نمایند:

• مدیر یا مشاور ارشد HSE در صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد و نیروگاه‌ها

• پژوهشگر در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی مرتبط با سلامت کار و ایمنی

• کارشناس ارشد در وزارت بهداشت، وزارت کار، وزارت نفت و سازمان محیط‌زیست

• عضو هیئت علمی دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی

• طراح و مجری پروژه‌های ملی در حوزه ایمنی و سلامت شغلی

• مشاور مستقل در زمینه سیستم‌های مدیریت HSE و تحلیل ریسک

اهداف آموزشی

هدف از این مقطع، تربیت کارشناسانی است که بتوانند با استفاده از دانش و مهارت‌های علمی و فنی:

• خطرات و عوامل زیان‌آور محیط‌های کاری را شناسایی و ارزیابی کنند،

• روش‌های کنترل و پیشگیری مناسب را طراحی و اجرا نمایند،

• و در نهایت با ارتقای ایمنی و سلامت شاغلان، بهره‌وری سازمان را افزایش دهند.

در دوره کارشناسی، دانشجویان دروس پایه‌ای مانند فیزیولوژی کار، سم‌شناسی صنعتی، عوامل فیزیکی و شیمیایی محیط کار، تهویه صنعتی، ارگونومی، آمار و اپیدمیولوژی شغلی، ایمنی عمومی و تخصصی، مدیریت ریسک و قوانین کار و بهداشت حرفه‌ای را می‌گذرانند.

زمینه‌های فعالیت و مهارت‌های تخصصی

فارغ‌التحصیل کارشناسی این رشته توانایی انجام فعالیت‌های زیر را دارد:

• شناسایی و ارزیابی عوامل زیان‌آور فیزیکی: شامل صدا، ارتعاش، روشنایی، پرتوها، حرارت و تهویه.

• کنترل عوامل شیمیایی: مانند بخارات، گازها، ذرات معلق و حلال‌های آلی در محیط کار.

• ارزیابی عوامل ارگونومیک و روانی: تحلیل وضعیت‌های کاری، طراحی ایستگاه‌های کار، و پیشگیری از استرس شغلی.

• ایمنی صنعتی: شناسایی خطرات، ارزیابی ریسک، تدوین روش‌های کار ایمن، آموزش کارکنان و مدیریت حوادث.

• برنامه‌ریزی و آموزش: طراحی و اجرای دوره‌های آموزشی در زمینه‌های ایمنی، سلامت و واکنش در شرایط اضطراری.

فرصت‌های شغلی فارغ‌التحصیلان کارشناسی

فارغ‌التحصیلان کارشناسی بهداشت حرفه‌ای و ایمنی کار می‌توانند در نهادها و بخش‌های زیر مشغول به کار شوند:

• صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد، سیمان، خودروسازی و نیروگاه‌ها به عنوان کارشناس HSE

• مراکز بهداشت و شبکه‌های بهداشتی درمانی به عنوان کارشناس بهداشت حرفه‌ای

• ادارات بازرسی کار وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در زمینه نظارت بر ایمنی محیط‌های کاری

• سازمان تأمین اجتماعی در بخش ارزیابی شرایط کار و بازنشستگی مشاغل سخت و زیان‌آور

• شرکت‌های مشاور HSE، پیمانکاران صنعتی و پروژه‌های عمرانی بزرگ

• سازمان‌های آموزشی و پژوهشی به عنوان مدرس دوره‌های آموزشی ایمنی و بهداشت حرفه‌ای